Stanisław Ptaszycki

Stanisław Ptaszycki (1853-1933)

Pierwszy dyrektor Archiwum Państwowego w Lublinie (1918-1926)

Stanisław Ptaszycki urodził się 12 kwietnia 1853 r. we wsi Kuzowo (ówczesna gubernia moskiewska) z małżeństwa Leona i Zofii Raszczewskiej. Szkołę średnią ukończył w Wilnie w 1872 r. Następnie przeniósł się do Petersburga, z którym miał być związany, poprzez studia i pracę zawodową, przez ponad kolejnych czterdzieści lat. Po krótkim, rocznym epizodzie studenckim na Wydziale Medycznym Uniwersytetu Petersburskiego w 1873 r. rozpoczął studia na Wydziale Historyczno-Filologicznym tejże uczelni, które ukończył w 1877 r. ze stopniem kandydata nauk historyczno-filologicznych.

Okres petersburski

Charakterystycznym rysem dla petersburskiego okresu życia Ptaszyckiego była wszechstronna aktywność naukowo-dydaktyczna. Pracę zawodową, w charakterze bezpłatnego asystenta przy katedrze filologii słowiańskiej Uniwersytetu Petersburskiego, podjął Ptaszycki tuż po ukończeniu studiów. Już w pierwszych latach działalności naukowej (do 1884 r.) dał się poznać jako wszechstronny badacz niestroniący w swych rozprawach naukowych od tematów z dziedziny historii, prawa, źródłoznawstwa i genealogii. Podczas częstych wyjazdów naukowych nawiązał trwałe relacje z luminarzami nauk historycznych tej miary, co Xsawery Liske, Józef Szujski, Karol Estraicher czy Ludwik Finkiel. W 1896 r. na podstawie dotychczasowego dorobku naukowego otrzymał prawo do wykładania (tzw. veniam legendi) jako docent prywatny Uniwersytetu Petersburskiego. Prowadzone przez niego wykłady i proseminarium obejmowały problematykę z zakresu historii literatury polskiej. Do czasu uzyskania tejże posady podstawowym źródłem dochodów finansowych była praca w charakterze nauczyciela łaciny i języka rosyjskiego w prywatnych gimnazjach petersburskich (w latach 1879-1912) oraz równolegle zajęcia z literatury i języka rosyjskiego, prowadzone w miejscowym rzymskokatolickim seminarium duchownym (od 1899 r.). Ptaszycki uczył również historii literatury w polskiej szkole żeńskiej funkcjonującej przy kościele pod wezwaniem św. Katarzyny.  W latach 1916-1917 brał udział w pracach kilku rosyjskich Towarzystw Naukowych (m.in. historycznego, genealogicznego czy też neofilologicznego).

Pierwszy kontakt Ptaszyckiego z archiwami możemy datować na styczeń 1878 r. , kiedy uzyskał posadę tłumacza-archiwisty Senatu Rządzącego w Petersburgu. Po sześciu latach (w 1884 r.) został nominowany na stanowisko metrykanta Metryki Litewskiej przechowywanej w III Departamencie Senatu Rządzącego w Ministerstwie Sprawiedliwości. Funkcję tę sprawował aż do 1887 r., kiedy Metryka została przewieziona do Moskwy. Dzięki opublikowanym w tym okresie komentarzom i recenzjom do źródeł z przeszłości Litwy i prawa litewskiego, a także archiwalnego inwentarza do zespołu Metryki Litewskiej zyskał Ptaszycki opinię wybitnego znawcy litewskich źródeł historycznych.

Dopełnieniem działalności naukowo-dydaktycznej oraz archiwalnej Ptaszyckiego była jego aktywność na niwie społecznej. Działał aktywnie w miejscowych środowiskach polonijnych. W 1903 r. nabył dom w fińskiej miejscowości Terijok, wokół którego zaczęła skupiać się lokalna Polonia. Przez kilka lat był Ptaszycki związany  z komisją rewizyjną przy Zarządzie Kościoła św. Katarzyny w Petersburgu oraz z Towarzystwem Dobroczynności, gdzie pracował jako kurator taniej kuchni dla polskiej młodzieży szkolnej. Działał także aktywnie w Towarzystwie Polskiej Macierzy Szkolnej, którego został prezesem w 1910 r. W 1917 r. brał udział w pracach Komisji Likwidacyjnej ds. Królestwa  Polskiego.

Okres lubelski

Jesienią 1918 r., w okresie bezpośrednio poprzedzającym odzyskanie niepodległości przez Polskę, opuścił Petersburg i na krótko przeniósł się do Warszawy, by już 1 grudnia 1918 r. otrzymać nominację na stanowisko dyrektora nowopowstałego Archiwum Państwowego w Lublinie. Funkcję tę piastował przez blisko 8 lat. Wspólnie z podległym mu personelem zorganizował lubelskie archiwum od podstaw, pod jego kierownictwem pracownicy gromadzili i porządkowali zasób jednocześnie opracowując pomoce archiwalne. W okresie pracy Ptaszyckiego w Lublinie Archiwum zyskało rangę dobrze funkcjonującej placówki naukowej.

Ogrom zajęć podejmowanych w służbie archiwalnej nie przeszkadzał mu w aktywnej pracy na płaszczyźnie uniwersyteckiej. Już w kwietniu 1918 r. zaangażował się w organizację Uniwersytetu Lubelskiego, na którym w grudniu objął funkcję dziekana Wydziału Humanistycznego, a rok później został mianowany dyrektorem biblioteki uniwersyteckiej. Na uczelni prowadził wykłady z nauk pomocniczych historii oraz stosunków polsko-litewskich. W 1919 r. wyjechał w celach naukowych do Wilna, by na tamtejszym uniwersytecie prowadzić zajęcia z nauk pomocniczych historii. Natomiast w 1920 r. został oddelegowany do Rygi, gdzie jako rzeczoznawca w zakresie spraw archiwalno-bibliotecznych brał udział w pracach obradującej tam konferencji pokojowej kończącej wojnę polsko-rosyjską. Przypisuje się mu duży wpływ na ostateczne brzmienie art. XI traktatu ryskiego stanowiącego podstawę prawną polskich zabiegów rewindykacyjnych.

Okres warszawski

W 1926 r. Ptaszycki otrzymał nominację na stanowisko Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych. Funkcję tę sprawował do 1 lipca 1931 r. Dzięki podejmowanym przez niego wysiłkom polskie środowisko archiwalne doczekało się powstania „Archeionu” – pierwszego specjalistycznego czasopisma naukowego poświęconego archiwistyce. W ostatnich latach życia aktywność Ptaszyckiego skupiła się na uczestnictwie w pracach różnych środowisk naukowych, m.in. w sekcji archiwalnej warszawskiego Towarzystwa Miłośników Historii. Brał udział w II Zjeździe Bibliofilów Polskich w 1926 r. oraz w Zjeździe Historyków Polskich w Warszawie w 1930 r.

Bogata spuścizna naukowa Stanisława Ptaszyckiego obejmuje ponad 130 prac o bardzo różnorodnym zakresie i dotyczy m. in. dziejów piśmiennictwa polskiego, dziejów i ustroju Litwy, nauk pomocniczych historii (w tym archiwistyki i archiwoznawstwa), dziejów drukarstwa i bibliotek, recenzje i bibliografie.

Za swą działalność Ptaszycki otrzymał wiele odznaczeń zarówno od władz państwowych, jak też kościelnych, m. in. Cywilny Krzyż Kawalerski Papieskiego Orderu św. Grzegorza, Krzyż Komandorski Orderu Polonia Restituta oraz Złoty Krzyż Zasługi.

Stanisław Ptaszycki zmarł 20 grudnia 1933 r. w Warszawie. Trzy dni później został pochowany na cmentarzu w Bielsku  Podlaskim.

Dodaj komentarz