„Lublin, którego już nie ma” – tak brzmi tytuł wyjątkowej wystawy zorganizowanej przez Archiwum Państwowe w Lublinie we współpracy z kolekcjonerem Norbertem Podleśnym. Towarzyszyła ona m.in. obchodom Europejskich Dni Dziedzictwa, oferując mieszkańcom i gościom miasta okazję do refleksji nad przeszłością, która choć miniona, wciąż jest obecna w naszej pamięci.
Ekspozycja zabiera odwiedzających w podróż do miejsc, które przez dziesięciolecia kształtowały krajobraz Lublina, a dziś istnieją tylko we wspomnieniach i archiwalnych materiałach. Zobaczyć będzie można m.in. fotografie Soboru pw. Podwyższenia Krzyża Świętego, dawnego miasteczka żydowskiego Wieniawa, ulic Podzamcza, hotelu Victoria czy zakładów lotniczych Plage i Laśkiewicza.
Na wystawie prezentowane są oryginalne materiały archiwalne z zasobu Archiwum Państwowego w Lublinie oraz unikalne zdjęcia i pocztówki z kolekcji Norberta Podleśnego. To okazja, by odkryć na nowo fragmenty historii miasta, które, choć zniknęły z mapy, nadal są częścią naszej historii.
Każdy z tych obiektów jest fragmentem większej układanki – historii miasta wielokulturowego, otwartego, dynamicznego, a jednocześnie boleśnie doświadczonego przez wojny i okupacje. Wystawa pozwala dostrzec, jak ulotna bywa materialna forma dziedzictwa, a jednocześnie jak silny ślad pozostawia ono w zbiorowej świadomości.
Kurator: Ewelina Wijatkowska
Wybór obiektów: Norbert Podleśny, Ewelina Wijatkowska
Opracowanie graficzne: Marek Krzykała
Wystawie towarzyszy animacja ze zdjęć utworzona za pomocą sztucznej inteligencji.
Prezentujemy siedem obiektów i przestrzeni, które w dwudziestoleciu międzywojennym stanowiły ważne punkty na mapie miasta:
- Ulica i targ przy Świętoduskiej – dawne serce handlowe i miejsce spotkań mieszkańców różnych kultur, zlikwidowane w czasie II wojny światowej.
- Sobór prawosławny pw. Podwyższenia Krzyża Świętego – monumentalna świątynia dominująca nad Placem Litewskim, symbol obcej dominacji, rozebrana po odzyskaniu niepodległości.
- Ulice Szeroka, Jateczna i Krawiecka – centrum dzielnicy żydowskiej na Podzamczu, zniszczone podczas okupacji niemieckiej.
- Wieża ciśnień na Placu Bernardyńskim – neogotycka budowla, zniszczona w 1944 roku, będąca symbolem modernizacji miasta.
- Hotel Victoria – najbardziej elegancki hotel Lublina, w którego murach w 1918 roku powołano Tymczasowy Rząd Republiki Polskiej; nie przetrwał bombardowań wojennych.
- Zakłady mechaniczne E. Plage i T. Laśkiewicz – pierwsza polska fabryka samolotów, chluba przemysłowego Lublina, zbombardowana w 1939 roku.
- Wieniawa – miasteczko żydowskie – tętniąca życiem, wielokulturowa przestrzeń, której kres przyniosła Zagłada.
Ulica i targ przy Świętoduskiej
Ulica Świętoduska zawdzięcza swoją nazwę Kościołowi i Szpitalowi Świętego Ducha, które funkcjonowały w tym rejonie już od XV wieku. Początkowo większość terenu zajmował ogród szpitalny.
Zabudowa ulicy była zróżnicowana. W pobliżu Placu Litewskiego i Krakowskiego Przedmieścia dominowały kamienice mieszczańskie, natomiast w stronę Podzamcza pojawiały się drewniane domy, charakterystyczne dla dzielnicy żydowskiej. Jednym z najważniejszych obiektów przy ulicy jest Kościół Karmelitów Bosych pw. św. Józefa Oblubieńca NMP, wzniesiony w latach 1635–1644 w stylu renesansu lubelskiego.
W 1875 roku na miejscu dawnego szpitala powstały koszary Straży Ogniowej, które po wielu przebudowach pełnią dziś funkcję budynku Urzędu Miasta. W 1851 roku, po rozebraniu szpitala, miasto przeznaczyło wolny teren na plac targowy. Znajdował się on za ówczesnym Magistratem, pomiędzy ulicami Świętoduską i Nową (dzisiejsza górna część Lubartowskiej). Targ, nazywany „targiem polskim” lub „targiem za Magistratem”, funkcjonował codziennie, oferując warzywa, owoce, mięso i nabiał z okolicznych wsi.
W okresie przedwojennym ulica Świętoduska znajdowała się na styku dzielnicy żydowskiej i centrum miasta. Wypełniały ją liczne sklepy i hurtownie prowadzone głównie przez żydowskich kupców. Targ był tętniącym życiem centrum handlowym i miejscem spotkań ludności żydowskiej i chrześcijańskiej. Funkcjonował aż do II wojny światowej, kiedy to w 1942 roku został ostatecznie zlikwidowany przez hitlerowców w ramach przekształceń urbanistycznych i likwidacji dzielnicy żydowskiej.
Sobór prawosławny pw. Podwyższenia Krzyża Świętego w Lublinie
Pomysłodawcą budowy cerkwi w Lublinie był gubernator lubelski, major Michał Bukowski, przewodniczący Komitetu Budowy Soboru. Pierwotny projekt generała Chlebikowa został zmodyfikowany i zrealizowany przez budowniczego gubernialnego Ludwika Szamotę. Kamień węgielny położono we wrześniu 1873 roku.
Sobór wzniesiono na Placu Litewskim, w centrum miasta. Dzwonnica mierzyła 43 metry, a budowa trwała trzy lata. Uroczystej konsekracji dokonał 29 października 1876 roku arcybiskup Leoncjusz.
Gmach był murowany, nawiązujący do stylu bizantyjsko-rosyjskiego, i składał się z wieży, przednawy, nawy głównej oraz absydy. Kopuły cerkwi były zielone z pozłacanymi krzyżami, a wnętrze bogato zdobione, z marmurową posadzką i ikonostasem zamówionym w moskiewskim zakładzie. W latach 1876–1915 sobór pełnił funkcję głównej świątyni prawosławnej w Lublinie. Dla mieszkańców miasta był jednak symbolem rosyjskiego panowania, ponieważ wyznawców prawosławia było wówczas zaledwie około tysiąca.
Po odzyskaniu niepodległości świątynię poświęcono jako kościół garnizonowy. Ostatecznie w 1923 roku podjęto decyzję o rozbiórce, a materiały z niej wykorzystano do budowy Domu Żołnierza przy ulicy Żwirki i Wigury. W miejscu dawnego soboru obecnie znajduje się fontanna.
Okolice Zamku – ulice Szeroka, Jateczna, Krawiecka
Ulice Szeroka, Jateczna i Krawiecka nie istnieją już w Lublinie, a kiedyś stanowiły serce przedwojennej dzielnicy żydowskiej na Podzamczu. Ich historia, podobnie jak życie tamtejszej społeczności, została brutalnie przerwana przez Holocaust.
Ulica Szeroka
Ulica Szeroka, wytyczona około 1564 roku, od początku pełniła funkcje handlowe. W XVIII wieku stała się centrum życia społecznego i religijnego Podzamcza. Do połowy XIX wieku była jedyną wybrukowaną ulicą w tej części miasta, a wzdłuż niej mieściły się liczne żydowskie sklepy. Na przełomie XIX i XX wieku dominowały tu dwu- i trzypiętrowe kamienice, zamieszkiwane przez najbogatszych lubelskich Żydów, m.in. bankiera Pesacha Joskowicza. Znajdowało się tu także kilkanaście synagog i domów modlitwy. W 1941 roku ulica Szeroka stała się główną ulicą lubelskiego getta. Obecnie w jej miejscu znajduje się Plac Zamkowy, a jedyną pozostałością jest studzienka przy skrzyżowaniu z ulicą Ruską.
Ulica Jateczna
Ulica Jateczna, podobnie jak Szeroka, wytyczona została w XVI wieku i była ważnym centrum życia żydowskiego. Znajdowała się tu największa żydowska budowla w Lublinie – Wielka Synagoga Maharszala, domy nauki oraz pierwsza lubelska jesziwa. Odbywały się tu również zgromadzenia Sejmu Czterech Ziem, najważniejszego organu samorządowego Żydów w dawnej Rzeczpospolitej. Nazwa ulicy pochodzi od jatek – rzeźni koszernego bydła dla gminy żydowskiej. Podczas II wojny światowej ulica Jateczna została zniszczona, a Wielka Synagoga przekształcona w punkt zbiorczy dla Żydów przeznaczonych do deportacji do Bełżca. Dziś na jej miejscu znajduje się pusta przestrzeń u podnóża Wzgórza Zamkowego, a miejsce synagogi upamiętnia obelisk.
Ulica Krawiecka
Ulica Krawiecka była najdłuższą ulicą Podzamcza, biegnąc od Podwala równolegle do Podzamcza i kończąc się przy Zamek Lubelskim, dochodząc aż do Jatecznej. Charakteryzowała się chaotyczną, malowniczą zabudową – drewnianymi domami z werandami i balkonami. Znajdowała się tu jedna z największych XIX-wiecznych fabryk w Lublinie – zakład papierosów i cygar rodziny Krasuckich. Po upadku fabryki budynek służył jako przytułek dla ubogiej ludności żydowskiej. Ulica była tętniąca życiem, pełna handlarzy i bawiących się dzieci. W czasie wojny znalazła się w obrębie lubelskiego getta. Dziś w jej miejscu rozciągają się Błonia pod Zamkiem.
Wieża ciśnień na Placu Bernardyńskim
(dzisiejszy Plac Wolności)
W XIX wieku Lublin borykał się z katastrofalnym stanem sanitarnym – studnie były zanieczyszczone, a epidemie cholery zdarzały się często. Konieczność nowoczesnego systemu wodociągowego doprowadziła do budowy Wieży Ciśnień na Placu Bernardyńskim.
Wieża powstała w latach 1897–1899 z inicjatywy inżyniera Adolfa Weisblata. Jej zadaniem było zapewnienie odpowiedniego ciśnienia wody w mieście. Pełniła tę funkcję do 1926 roku, gdy oddano do użytku nowocześniejszą wieżę przy Alejach Racławickich 42.
Budowla była przykładem neogotyku – przypominała średniowieczną basztę obronną z charakterystycznymi blankami na szczycie. Wykonana z cegły maszynowej, miała solidny i monumentalny charakter. W lipcu 1944 roku, podczas wyzwalania Lublina, wieża została zniszczona, a w latach 1945–1946 rozebrana.
Dziś o jej istnieniu przypomina brązowa makieta, będąca częścią fontanny ustawionej w miejscu, gdzie niegdyś stała wieża.
Hotel Victoria przy ulicy Kapucyńskiej
Dawny hotel Victoria znajdował się u zbiegu ulic Krakowskie Przedmieście i Kapucyńskiej, w sąsiedztwie kościoła pw. Św. Piotra i Pawła. Budynek wzniesiono w 1875 roku na zlecenie Antoniego Bokszańskiego, a projekt opracował warszawski architekt Józef Orłowski. Teren należał wcześniej do zakonu kapucynów, którzy osiedlili się w Lublinie w 1724 roku.
Hotel szybko zyskał miano najbardziej eleganckiego w mieście. Był trzykondygnacyjnym, narożnym budynkiem o reprezentacyjnej fasadzie, wpisującej się w nurt historyzmu charakterystyczny dla końca XIX wieku. Główna fasada, zwrócona ku Krakowskiemu Przedmieściu, była bogato zdobiona, zwieńczona attyką z iglicą, co nadawało budynkowi monumentalny charakter. Budynek posiadał skrzydło boczne od strony ulicy Kapucyńskiej, a na podwórzu dwie oficyny dobudowane prostopadle do głównego obiektu. Całość przykrywał spadzisty, blaszany dach.
Na parterze znajdowały się wejścia do lokali sklepowych z dużymi witrynami, co podkreślało handlowo-usługowy charakter hotelu. Victoria odegrała ważną rolę w historii Polski – w listopadzie 1918 roku w jej murach ukonstytuował się Tymczasowy Rząd Republiki Polskiej pod przewodnictwem Ignacego Daszyńskiego.
Tragiczny koniec hotelu nastąpił 9 września 1939 roku, kiedy budynek został poważnie uszkodzony podczas niemieckiego bombardowania Lublina. Jego ruiny rozebrano w latach 1945–1946.
Zakłady mechaniczne E. Plage i T. Laśkiewicz
Zakłady mechaniczne E. Plage i T. Laśkiewicz to jedna z najważniejszych historii lubelskiego przemysłu, której losy ściśle splatają się z burzliwym XX wiekiem. Historia zakładów sięga 1860 roku, gdy Albert Plage założył w Lublinie warsztat metalowy, specjalizujący się w produkcji wyrobów miedzianych – rondli, wanien i aparatury dla gorzelni.
W 1897 roku przedsiębiorstwo przejął jego syn, Emil Plage, który w 1899 roku nawiązał współpracę z przemysłowcem Teofilem Laśkiewiczem, tworząc spółkę „Zakłady Mechaniczne E. Plage i T. Laśkiewicz”. Zakład mieścił się na terenie dawnego folwarku Bronowice (dzisiejsza ulica Wrońska) i zajmował się produkcją kotłów parowych, konstrukcji żelaznych, a nawet kadłubów statków dla rosyjskiego wojska.
Po I wojnie światowej, w 1920 roku, firma rozpoczęła produkcję lotniczą, stając się pionierem polskiego przemysłu lotniczego. Pierwsze zamówienia obejmowały włoskie samoloty myśliwskie Ansaldo A.1 Balilla i liniowe Ansaldo A.300, produkowane na licencji. Wkrótce zakład wytwarzał także samoloty francuskie (m.in. Potez XV i Potez XXV) oraz holenderskie (Fokker F-VIIb/3m).
Największym osiągnięciem zakładów były własne konstrukcje oznaczane nazwą „Lublin”. Najsłynniejszym modelem był samolot obserwacyjny Lublin R-XIII, zaprojektowany przez inżyniera Jerzego Rudlickiego. W latach 1932–1936 wyprodukowano ponad 270 sztuk tego modelu, który stał się podstawowym samolotem obserwacyjnym polskiego lotnictwa.
Mimo sukcesów, w 1935 roku zakłady upadły, a rok później zostały znacjonalizowane i przemianowane na Lubelską Wytwórnię Samolotów (LWS). Wybuch II wojny światowej zakończył działalność fabryki – 2 września 1939 roku zakłady zostały zbombardowane przez niemieckie lotnictwo. W czasie okupacji Niemcy przekształcili teren w obóz pracy, a po wojnie produkcja lotnicza w tym miejscu już nie została wznowiona.
Wieniawa – miasteczko żydowskie
Historia Wieniawy sięga XV wieku. W latach 1826–1869 była prywatnym miasteczkiem. W 1455 roku jej tereny, wówczas ogrody, przeszły na własność Jana i Jakuba Krejdlerów, a później trafiły do rodziny Lubomelskich. W drugiej połowie XVII wieku Wieniawa stała się jurydyką szlachecką, niezależną od władz miejskich, a ponad sto lat później – prywatnym miasteczkiem Andrzeja Tarły. Dopiero w 1916 roku tereny te zostały włączone do Lublina.
Wieniawa była nierozerwalnie związana ze społecznością żydowską, która do II wojny światowej stanowiła znaczną część mieszkańców. Zabudowę XVII–XVIII-wiecznej Wieniawy tworzyły głównie drewniane domy, uzupełnione o murowaną synagogę i magistrat.
W XIX wieku, po przejęciu przez ród Potockich, miasteczko zaczęło się stopniowo rozwijać. Powstawały małe fabryki i zakłady produkcyjne, takie jak garbarnie, fabryka octu, pompy i olejarnie. W 1870 roku Wieniawa została włączona do gminy Konopnica. Tuż przed I wojną światową pojawiły się pierwsze murowane domy, a miasteczko zyskało brukowane ulice.
W okresie międzywojennym żydowska społeczność, zajmująca się rzemiosłem i handlem, wciąż odgrywała kluczową rolę w życiu dzielnicy.
Tragiczny okres nadszedł w czasie II wojny światowej. W 1940 roku Niemcy wysiedlili mieszkańców żydowskiego pochodzenia do getta na Podzamczu, a większość zabudowy Wieniawy została zniszczona, w tym synagoga i cmentarz. Gruz z ruin i rozbitych macew użyto do utwardzania ulic i budowy innych obiektów. Na miejscu cmentarza i dawnego rynku, gdzie wcześniej odbywały się jarmarki, powstał stadion sportowy (obecnie stadion Lublinianki). W 1943 roku dzielnica została ponownie zdewastowana, a przy ulicy Ogródkowej zorganizowano obóz pracy i obóz Sportplatz.
Wieniawa, kiedyś tętniąca życiem, wielokulturowa dzielnica, została brutalnie przerwana przez Zagładę. Jej historia pozostaje świadectwem wielowiekowej obecności żydowskiej społeczności i przemian, jakie zachodziły w Lublinie.
Wystawa była prezentowana w Galerii Archiwum Państwowego w Lublinie od 25 września do 14 listopada 2025 r.
Patronatem medialnym wystawę objęli: TVP3 Lublin, Polskie Radio Lublin, Kurier Lubelski, Gość Niedzielny, Nowe Radio
